ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਸਾਰ
(‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’, ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਅਤੇ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ)
ਐਬਸਟ੍ਰੈਕਟ: ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੰਨੀ (ਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ) ਧਾਲੀਵਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਿਵੇਕਲੇ, ਵਿਗਿਆਨਕ-ਚੇਤਨਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਕਾਵਿ-ਹਸਤਾਖਰ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਹੇਰਵੇ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਤਰਸ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਰੋਏ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਕਾਵਿ-ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ; ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’, ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਅਤੇ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਯਥਾਰਥ, ਮਾਝੇ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਸੰਗਮ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸੀ ਸਵੈਮਾਣ, ਨਾਰੀ-ਮੁਕਤੀ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਸਿਆਸੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ, ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਚੇਤਨਾ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਨਵੀਨ ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਭੂਮਿਕਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਕਈ ਪੜਾਅ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਕਵਿਤਾ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ, ਓਪਰੇਪਣ, ਆਰਥਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਗਏ ਵਤਨ (ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਹੇਰਵੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਾਵਿ-ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ; ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’ (ਮਾਰਚ 2023), ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ (ਜਨਵਰੀ 2024) ਅਤੇ ‘ਚੂੰਢੀ’ (2026) ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪਿੰਡ ਰਣਸੀਂਹ ਕਲਾਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰੋ. (ਡਾ.) ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਤੁੰਗ (ਪਿੰਡ ਟੱਲੇਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੂੜਕੋਟ ਰਣਸੀਂਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਖਾਦ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀ ਬੋਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਜੋ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇ ਡੀਨ ਰਹੇ, ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦਾ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਤੁੰਗ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Physics) ਵਿਚ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. (ਆਨਰਜ਼) ਅਤੇ ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. (ਆਨਰਜ਼) ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਸ਼ੀਅਰ, ਕਲਰਕ ਅਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਵਜੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਰਿਵਰ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਿਜ਼ਨੈੱਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਬੀ.ਐੱਡ. ਅਤੇ ਪੀ.ਬੀ.ਡੀ.ਈ. ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਡੀਨਜ਼-ਆਨਰਜ਼ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਟੀਚਰ-ਲਾਇਬਰੇਰੀਅਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ, ਵਾਈਸ-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰ ਸਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਐਨ.ਡੀ.ਪੀ. ਵੱਲੋਂ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਦੀ ਚੋਣ ਵੀ ਲੜੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਲਮ ਚਲਾਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ (ਫੇਸਬੁੱਕ) ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ; ਸਿੱਧੀ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ, ਮਿਰਚਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭੈੜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਨ ਵਾਲੀ। ਤਿੱਖੀ ਛੁਰੀ ਵਰਗੀ।
ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਯਾਤਰਾ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:
1. ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’ (2023)
‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’ ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 43 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਸ ਅਹਿਮ ਮਨੋਸਥਿਤੀ (Empty Nest Syndrome) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਪੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ-ਲਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਸਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਘਰ ਦਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਸ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਰੋਣੇ-ਧੋਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਨਾਲ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਜਿਊਣ, ਮਾਣਨ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੰਨੀ ਡੇਅ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਹਿੰਦੀ’, ‘ਮੌਲਾ ਬਲਦ’, ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’, ‘ਹੈਪੀ ਲੋਹੜੀ’, ‘ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਗਿਫ਼ਟ’, ‘ਮੈਸੀ ਦੀ ਸੌਕਰ ਗੇਮ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੋ’, ‘ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ’, ‘ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ’, ‘ਬੀਚ’, ‘ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬੋਲਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਕਾਲ਼ਾ ਜਿਹਾ ਝੱਖੜ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਖੰਡ, ਔਰਤ-ਮਰਦ ਬਰਾਬਰੀ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਦੂਜਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ (2024)
ਦੂਜਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਕਵੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ-ਜਾਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਵਿਤਾ ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਗੀਰੂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨਾਇਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ, ਮੈਂ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ’, ਆਪਣੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਪੀ.ਸੀ.ਐਸ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਐਸ.ਡੀ.ਐਮ. ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਬਾਹਰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲੇਲ੍ਹੜੀਆਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ‘ਤੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੜ੍ਹੇਵੇਂ ਲੈਣੇ ਆ’, ‘ਮੋਮਬੱਤੀ’, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਚਰ’, ‘ਚਿੜੇ-ਚਿੜੀਆਂ’, ‘ਮਾਪੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮੀਟਿੰਗ’, ‘ਸੌਰੀ! ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ’, ‘ਗੋਰੀ ਟੀਚਰ’, ‘ਮੇਰੀ ਖ਼ਿਆਲ ਉਡਾਰੀ’, ‘ਸੋ ਸੈਡ! ਮਨੀਪੁਰ’, ‘ਤੱਤੀ ਤਵੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਪੂ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਰੋਨਾਂ?’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮਾਂ ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਮਨੀਪੁਰ ਦੀ ਨਾਰੀ-ਬੇਪਤੀ, ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਸੁੰਨੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਤੀਜਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ‘ਚੂੰਢੀ’ (2026)
‘ਚੂੰਢੀ’ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਤੀਜਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 33 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਨੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਤਰ ਹੈ। ‘ਚੂੰਢੀ’ ਵੱਢਣ ਨਾਲ ਪੀੜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਚੂੰਢੀ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਦੋਗਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੌਟੇ ਪਾੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ‘ਚੂੰਢੀ’, ‘ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ’, ‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਨ’, ‘ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਸੀ ਉਹ!’, ‘ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਸੀ ਉਹ!’, ‘ਤੌੜੇ ਜਿੱਡਾ ਢਿੱਡ’, ‘ਤੀਆਂ ਤੇ ਚੱਲੀ ਆਂ’, ‘ਦਹੀਂ ਵਰਗੀ ਚਿੱਟੀ ਚਿੱਟੀ ਗੋਰੀ ਕੁੜੀ’, ‘ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ’, ‘ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਆਲ’, ‘ਓ ਘੜਿਆ!’, ‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੂਛ ਹਿਲਾ ਦੇਣੀ ਸੀ’, ‘ਗੰਢਾ ਤੇ ਟਮਾਟਰ’, ‘ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹੋ!’, ‘ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ’, ‘ਕਨੇਡੀਅਨ ਮੱਛੀਆਂ’ ਅਤੇ ‘ਕਨੇਡਾ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਉਦਾਸ ਹੈਂ?’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜੇਤਰੀ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਛੋਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਾਰਚ 2023 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ-ਜਸ਼ਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕੱਲਤਾ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਯਥਾਰਥ ਵਰਗੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਤੰਦ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’, ‘ਮੌਲਾ ਬਲਦ’, ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਹਿੰਦੀ’, ‘ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ’, ‘ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਗਿਫ਼ਟ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬੋਲਿਆ’ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ ਕੁਕਨੁਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕੋਹੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਰਾਰਾ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਚੋਟ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਪਛੜੇਵੇਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’, ‘ਮੋਮਬੱਤੀ’, ‘ਤੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੜ੍ਹੇਵੇਂ ਲੈਣੇ ਆ’, ‘ਸੋ ਸੈਡ! ਮਨੀਪੁਰ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਪੂ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਰੋਨਾਂ’ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਝੰਜੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਐਵਿਸ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2026 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਸਿਆਸੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸਵੈਮਾਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਚੂੰਢੀ’, ‘ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ’, ‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਨ’, ‘ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਆਲ’, ‘ਓ ਘੜਿਆ!’, ‘ਗੰਢਾ ਤੇ ਟਮਾਟਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਨੇਡੀਅਨ ਮੱਛੀਆਂ’ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਵਾਦ’ (ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ) ਦੇ ਚੌਖਟੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ, ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:
1. ਪਰਵਾਸੀ ਅਨੁਭਵ: ਹੇਰਵੇ ਤੋਂ ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਤੱਕ
ਰਵਾਇਤੀ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਬੇਗਾਨੀ ਧਰਤੀ’ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ‘ਸਵਰਗ’ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਭਾਰੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਦਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਹੀ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭੇਡ ਤੋਂ ਬੰਦਾ’ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ‘ਮੇਰਾ ਸਥਾਨ, ਤੇਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਓ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਕੈਨੇਡਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿਓ। ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਦਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਦੋਗਲੇਪਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਪਰ ਤੂੰ ਕਿਹਾ
ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ
ਤੂੰ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ
ਤੇ ਮੈਂ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ
ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਪੈ
ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਜਾਣ ਦੇ।
(‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ 19)
ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
“ਯਾਰ! ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ’ਸੰਨੀ ਡੇਅ’ ਸਕੂਲ ਦੀ
ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ
ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ
“ਡੈਡ! ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੂਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ
ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਬੈਠ ਜਾਨਾਂ
ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਵਧੀਆ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ
ਗੰਦਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ”
(‘ਬੇਟੇ ਦੀ ਗੱਲ!’, ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ 103)
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਦੋਗਲੇਪਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਉਂਗਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ‘ਬੇਟੇ ਦੀ ਗੱਲ!’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਕਵੀ ਦਾ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਬੇਟਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਟੋਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲੀਡਰਾਂ, ਪਖੰਡੀ ਸਾਧਾਂ ਅਤੇ ਲੱਚਰ ਗਾਇਕਾਂ ਅੱਗੇ ਪੂਛ ਹਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਸੋਹਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੋਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਯੂ ਆਰ ਵੈਲਕਮ ਹੇਅਰ, ਬੱਟ ਡੋਂਨਟ ਬਰਿੰਗ ਯੂਅਰ ਡਰਟੀ ਲਾਂਡਰੀ ਫ਼ਰਾਮ ਬੈਕ ਹੋਮ।‘
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਨੇਡਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵਾਂਗੇ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਅਤੇ ‘ਕਨੇਡਾ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਉਦਾਸ ਹੈਂ?’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀ ਗੈਂਗਸਟਰਵਾਦ, ਫਿਰੌਤੀਆਂ, ਜਾਅਲੀ ਵਿਆਹਾਂ, ਟਰੱਕਿੰਗ ਮਾਫੀਆ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੁੱਲੜਬਾਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖਿਆਂ-ਨੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰੋਟੀ ਪਾਈ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਮਲਟੀਕਲਚਰ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਮੇਰਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ‘ਥਰਡ ਵਰਲਡ ਦੇਸ਼’ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਵਾਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਿਰਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
2. ਨਾਰੀ-ਚੇਤਨਾ, ਲਿੰਗਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੱਖ ਨਾਰੀ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਬਰਾਬਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤ ਕੇਵਲ ਦਯਾ ਦੀ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ, ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪਿੱਤਰ-ਸੱਤਾਤਮਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰੀ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਵੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਦਾਇਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਗਿਫਟ ਮਿਲੀ
ਬੜੀ ਵਧੀਆ, ਉੱਚੀ ਜਿਹੀ
ਆਪਣੇ ਸਟੈਂਡ ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ
ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਝਾਂਜਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ
……………………………………..
ਮੈਂ ਡੈਡੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ
“ਮੈਂ ਨ੍ਹੀ ਝਾਂਜਰਾਂ ਲੈਣੀਆਂ”
…………………………………….
ਫਿਰ ਮੰਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ
“ਮੈਂ ਨੀ ਝਾਂਜਰਾਂ ਲੈਣੀਆਂ”
………………………………….
ਮੈਂ ਵੀ ਵੀਰੇ ਵਾਂਗਰ
ਚੰਦ ਮਾਮੇ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ
(‘ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਗਿਫ਼ਟ’, ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ 25)
‘ਚੂੰਢੀ’ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸਵਾਲ:
ਵੀਰੇ! ਤੂੰ ਕਦੀ ਬੱਸ ਵਿੱਚ
ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚੂੰਢੀ ਵੱਢੀ ਹੈ?
……………………………..
ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੂੰਹ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਿਆ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ
ਫਿਰ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ
ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ
ਹਾਂ
ਵੀਰੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰੀ ਕੁੜੀ ਦੇ
ਚੂੰਢੀ ਨਾ ਵੱਡੀ
ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਟੇਢੀ ਜਿਹੀ ਬੈਠੀ ਹਾਂ
ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
(‘ਚੂੰਢੀ’ 31)
‘ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਗਿਫ਼ਟ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਮਾਪੇ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ’ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਟੈਲੀਸਕੋਪ’ (ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ) ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧੀ ਨੂੰ ‘ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਝਾਂਜਰਾਂ’ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝਾਂਜਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਵੀਰੇ ਵਾਂਗ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ X ਅਤੇ Y ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਦੀ ਦੌੜ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਤਕਰਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਹੁਣ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ? ‘ਸੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਔਰਤ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਘਰੇਲੂ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ, ਬਰਾਬਰ ਤੁਰਾਂਗੀ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਚਾਹ ਬਣਾਵੇਂਗਾ, ਲੰਚ ਪੈਕ ਕਰੇਂਗਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ’ਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰੇਂਗਾ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਤੈਨੂੰ ‘ਨੋ ਮੀਨਜ਼ ਨੋ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ।
‘ਚੂੰਢੀ’ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਨਾਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਤਿੱਖੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਕਵਿਤਾ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪਰਤੀ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਵੱਟ ਚਾੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਵੀਰੇ! ਤੂੰ ਕਦੀ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚੂੰਢੀ ਵੱਢੀ ਹੈ?’ ਭਰਾ ਦੇ ਹਾਂ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਭੈਣ ਦੀ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਕਿ ‘ਵੀਰੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚੂੰਢੀ ਨਾ ਵੱਢੀਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਟੇਢੀ ਜਿਹੀ ਬੈਠੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ’, ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚਪੇੜ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਪੀੜ ’ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕੱਢਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤੌੜੇ ਜਿੱਡਾ ਢਿੱਡ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਚੁੰਨੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਲੁਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਮਿਡਲ ਫਿੰਗਰ’ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜੁਅਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ‘ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹੋ!’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਕਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟਣ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਕੁਝ ਘਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਲੱਭ ਲੈ’, ਤਾਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਜਾਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਪਤੀ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ? ਕਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮੜੀ ਜੈਂਡਰ-ਫ੍ਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਘਸਦਾ ਤਾਂ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਘਸਦਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਆਲ’ ਅਤੇ ‘ਓ ਘੜਿਆ!’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਕਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਪਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਹਣੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹਰ ਰਾਤ ਠੰਢੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਠਿੱਲ੍ਹਦੀ ਸੀ, ਮਹੀਂਵਾਲ ਕਦੇ ਪਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ? ਅਤੇ ਘੜਾ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਕੀਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਤਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਘੜੇ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਬੋਲਣਾ ਸੀ। ‘ਸੋ ਸੈਡ! ਮਨੀਪੁਰ’ (ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ) ਵਿੱਚ ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਸਤਰ ਕਰਕੇ ਘੁਮਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਕਵੀ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦਾ ਹੈ।
3. ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਜਮਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ‘ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ’ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਆਪਣੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਬਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ (SDM) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਗੀਰੂ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਉਦੋਂ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਮੁੰਡੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਪਾਪ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਸਾਰੇ ਰੱਬ ਦੇ ਜੀਅ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਬੱਸ ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।‘ ‘ਘਾਹ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਮਰੀਕਾ-ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਲਾਅਨ ਵਿੱਚੋਂ ਡੈਂਡੀਲਾਇਨ ਵਰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਪਰੇਅ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਢਾਹੁਣ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਸਲ ‘ਵੀਡਜ਼’ (ਨਦੀਨਾਂ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜ, ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਦੇ ਜੋ ਨਦੀਨ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਧੀਆ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਲੋਕ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਖੌਤੀ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੌਟੀ (ਗੰਦ) ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਅਛੂਤ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਰਤ-ਵੰਡ ਦੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4. ਸਿਆਸੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਸਿਆਸੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਿੰਬ ‘ਰਾਜੇ ਸ਼ੀਂਹ ਮੁਕੱਦਮ ਕੁੱਤੇ’ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜੋਕੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਵੇਖ ਕੇ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਆਉਣਾ
ਐਵੇਂ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰੋ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਕੇ
ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ
ਲੜ-ਮਰ ਕੇ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ,
ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਜੇਬ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਧੋਤੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ
(‘ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ’, ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ 37)
ਵੋਟਾਂ ਵੇਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੀਡਰਾਂ ਬਾਰੇ:
ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਿਆ
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਾਂ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ ਹੋਵੇ
ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵੋਟ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ
ਕਾਂ ਕਾਂ ਕਰਕੇ
ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ
ਵੋਟ ਮੈਨੂੰ ਪਾਵੋ, ਵੋਟ ਮੈਨੂੰ ਪਾਵੋ
(‘ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ’, ਚੂੰਢੀ 33)
‘ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ’ਤੇ ਹੁਣ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਬਰਾਊਨ ਚਮੜੀ’ ਦਾ ਰਾਜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ, ਪੱਗ ਤੇ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਬੁੱਤ ’ਤੇ ਬਿੱਠਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੀਣ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਨਾ ਰੁੱਖ। ‘ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਨ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿੱਚ 15 ਅਗਸਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੇਟ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੋਚੀ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ: ‘ਕੈਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਕਿਸ ਸੇ ਆਜ਼ਾਦੀ? ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਭੀ ਯਹੀਂ ਪਰ ਜੂਤੇ ਪਾਲਸ਼ ਕੀਏ, ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਨੇ ਭੀ, ਔਰ ਮੈਂ ਭੀ ਯਹੀਂ ਕਰ ਰਹਾਂ ਹੂੰ।’ ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ 78 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੋਚੀ ਦਾ ਜਵਾਬ;’ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਾ ਹੈ, ਜਹਾਂ ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਥੇ, ਅਬ ਉਨਕੇ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈਂ’, ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤੀ ਪਾੜੇ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਵੋਟਾਂ ਮੰਗਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਨੇਰੇ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਲੰਝੇ ਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਖੋਹੀ ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ। ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਫ਼ੌਜੀ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ (ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਮਾਏ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੀਡਰਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ (‘ਤੱਤੀ ਤਵੀ’, ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ)। ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਡੇਰਾਵਾਦ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ‘ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਸਾਧ-ਸੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਕੱਟਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਘੜਤ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਡਾਲਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਕੁਰਸੀਆਂ-ਤੱਪੜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੜਾਈਆਂ ਪਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੂਛ ਹਿਲਾ ਦੇਣੀ ਸੀ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਜੋਕੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਊ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5. ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ‘ਅਸੀਂ ਆਵਾਂਗੇ, ਤੰਬੂ ਵੀ ਲਾਵਾਂਗੇ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਜ਼ੀਰਾ ਸ਼ਰਾਬ ਫੈਕਟਰੀ ਵਰਗੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਗੇ? ‘ਬਹੁਤ ਅਕਲੇ ਪੰਜਾਬੀ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਅਤੇ ਚਿੜੇ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ’ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਉਜਾੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਆਪ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ‘ਮੌਲਾ ਬਲਦ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਬਲਦ ਪ੍ਰਤੀ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਦਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
6. ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ, ਜੀਵਨ-ਜਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਪੱਖ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੈ। ‘ਲੱਗਦਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ!’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਚਾਹੇ ਹੌਲੀ ਚੱਲੇ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਘਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਵੇ, ਹਰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਨੁਕਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੂੰਹ ਵੱਲੋਂ ‘ਸੱਪ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸੋਟੀ ਵੀ ਬਚ ਜਾਵੇ’ ਦੇ ਫ਼ਾਰਮੂਲੇ ਤਹਿਤ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸ਼ਿਫਟ ਵਿਚ ਟੈਕਸੀ ਚਲਾਉਣ ’ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਤੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੜ੍ਹੇਵੇਂ ਲੈਣੇ ਆ’ (ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ) ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਆਣਾ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਗਿਫ਼ਟ ਅਤੇ ਸੰਤਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੂਸ ਨਾ ਪੀਤਾ ਤਾਂ ਪਈ-ਪਈ ਸੜ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰੇ ਕਰੋ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ‘ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਸੀ ਉਹ!’ ਅਤੇ ‘ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਸੀ ਉਹ!’ (ਚੂੰਢੀ) ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਮਗਰੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਖ਼ਲਾਅ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਸੀ ਉਹ!’ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿਚ ਵਾਕਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਤੁਰਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੀ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਕੇ ‘Thank you, Please, Sorry’ ਅਤੇ ‘No means No’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਖਾ ਕੇ ਅਸਲ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
7. ਸਾਹਿਤਕ-ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਚੇਤਨਾ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ, ਵਰਲਡ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਐਵਾਰਡ-ਮਾਫੀਆ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਚੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬੋਲਿਆ’, ‘ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਹੜਤਾਲ’, ‘ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?’ ਅਤੇ ‘ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਵੀ ਪਤੀ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਵਿਚ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਘੁੰਡ-ਚੁਕਾਈ ਦਾ ਢੌਂਗ ਰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਡਾਲਰ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਮੈਸੀ ਦੀ ਸੌਕਰ ਗੇਮ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੋ’ (ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ) ਅਤੇ ‘ਗੰਢਾ ਤੇ ਟਮਾਟਰ’ (ਚੂੰਢੀ) ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਬੌਧਿਕ ਆਡੰਬਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ‘ਗੰਢੇ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਲਾਹੁੰਦਿਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੱਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਹ ‘ਟਮਾਟਰ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ’ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮੁਦੱਈ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਰਖ਼, ਰਸਦਾਰ, ਸਰਲ, ਸਿੱਧੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉੱਤਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੱਕ ਸਭ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ’ਤੇ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਬੇਹੱਦ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ’ (ਚੂੰਢੀ) ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਤੇਰਾ ਢਿੱਡ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮਤਲਬਖੋਰ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮੇਰਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ।
ਕਾਵਿ-ਸ਼ਿਲਪ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਿੰਬ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਲੱਖਣਤਾ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਗਤ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Physics) ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਿਆਹ’ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
1. ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਵਰਤੋਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਵੀ ਚੰਨ, ਤਾਰੇ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਬੁਲਬੁਲ ਦੇ ਬਿੰਬ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬਾਂ ਵਿਚ ਢਾਲਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਗੰਢੇ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
ਜਿਹੜੀ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵਲ੍ਹੇਟੀ ਹੋਵੇ
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ
ਸਾੜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੁਣ ਵਾਂਗ ਲਾਹੁਣੀਆਂ ਪੈਣ
ਜਿਸ ਦੀ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹਣੀ ਪਵੇ
…………………………………………..
ਟਮਾਟਰ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ
ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ
ਬੰਦੇ ਦੀ ਰੂਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ
ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ ਅੰਗ ਰੁਸ਼ਨਾ ਜਾਵੇ
ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹਰ ਅੰਗ ਜਾਗ ਜਾਵੇ
(‘ਗੰਢਾ ਤੇ ਟਮਾਟਰ’, ਚੂੰਢੀ 75)
ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੇਨਫੋਰਿਸਟ ਦਾ
ਗੇੜਾ ਲਾ ਲੈ
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਲੈ
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਾਡ ਲਡਾ ਲੈ
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤਾਂ ਬਣਾ ਲੈ
X and Y ਦੀ ਕੋਈ ਈਕੁਏਸ਼ਨ
ਬਣਾ ਲੈ
(‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਹਿੰਦੀ’, ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ 15)
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ:
ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Physics): ਇਲੈਕਟਰੋਨਜ਼, ਪ੍ਰੋਟੋਨਜ਼, ਨਿਊਕਲੀਅਸ, ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਟਰੈਕ, ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ, ਪਿੱਚ, ਰਿਫਲੈਕਟ, ਰਿਫਰੈਕਟ, ਲੀਕੁਇਡ ਤੋਂ ਸੌਲਿੱਡ ਬਣਨਾ, ਮਾਈਰੇਜ-ਇਫੈਕਟ ।
ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (Chemistry): ਕੈਮੀਕਲ ਰੀਐਕਸ਼ਨ, ਕੈਟਾਲਿਸਟ, ਆਕਸੀਜਨ।
ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ (Biology): X ਅਤੇ Y ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਦੀ ਦੌੜ, ਸੈੱਲਜ਼, ਟਿਸ਼ੂਜ਼, ਡੀਹਾਈਡਰੇਸ਼ਨ, ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ।
ਗਣਿਤ (Mathematics): ਕੈਲਕੂਲਸ, ਟਰਾਈਐਂਗਲ, ਇਕੁਇਲੇਟਰਲ ਟਰਾਈਐਂਗਲ, ਸਕੁਏਅਰ, ਔਬਟਿਊਜ਼ ਐਂਗਲ, ਐਕਿਊਟ ਐਂਗਲ, ਸਟਰੇਟ ਐਂਗਲ, ਪੈਰਾਮੀਟਰ, ਸਮੀਕਰਨ
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ‘ਗੰਢਾ ਤੇ ਟਮਾਟਰ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਵਿਤਾ ’ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ‘ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੋਨ ਗਿਣਨ ਲਈ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੈਲਕੂਲਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਲਾਉਣਾ ਪਵੇ।’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਭੁੱਲ ਜਾ ਮਾਂ ਨੂੰ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਿਲਕਾਰੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਵੀ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਤੇ ‘ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਟਰੈਕ’ ਵਾਂਗ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2. ‘ਸੰਨੀ ਡੇਅ’ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਨੀ ਡੇਅ’ ਵਾਕੰਸ਼ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਮੋਟਿਫ਼ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਹੱਡ-ਚੀਰਵੀਂ ਠੰਢ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਨੀ ਡੇਅ (ਧੁੱਪ ਵਾਲਾ ਦਿਨ) ਨਿੱਘ, ਖੁਸ਼ੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਨੇ ਇਸ ਮੌਸਮੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ (‘ਸੰਨੀ’) ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾਵਾਦ, ਚੇਤਨਾ, ਇਨਸਾਫ਼, ਮਾਨਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਵੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ‘ਸੰਨੀ ਡੇਅ’ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3. ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸ਼ੈਲੀ, ਨਾਟਕੀ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਲਵਈ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰਾ
ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਹਾਣੀ-ਨੁਮਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾਈਮੈਕਸ (ਸਿਖਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਠੇਠ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਲੋਕ-ਅਖਾਣਾਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ (ਨੱਕ ਚੱਕੀ ਦੇ ਪੁੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ, ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਨੋਟ, ਹੱਡਾ-ਰੋੜੀ, ਖੁਰਲੀ, ਪਰਨਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ; ‘ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ’, ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਅਤੇ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਲਫ਼ਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੋਹ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਆਭਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੌਟੇ ਉਤਾਰਦੇ ਹੋਣ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ’ਤੇ ਚੂੰਢੀ ਵੱਢਦੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਬੰਦਿਆਈ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੰਨੀ ਡੇਅ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਹਵਾਲਾ-ਪੁਸਤਕਾਂ (References)
- ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ. (2023). ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ, ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
- ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ. (2024). ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ. ਜਲੰਧਰ: ਕੁਕਨੁਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ. ਜਲੰਧਰ
- ਸੰਨੀ ਧਾਲੀਵਾਲ. (2026). ਚੂੰਢੀ, ਐਵਿਸ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਦਿੱਲੀ
- ਡਾ.ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ. (2024, 2026). “ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ ਕਵੀ” ਅਤੇ “ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੂੰਢੀ ਵਢਦੀ ਕਵਿਤਾ”, ‘ਮੈਂ ਕੰਮੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ’ ਅਤੇ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ.
- ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ. (2023, 2026). “ਆਵਹੁ ਸੱਜਣਾ” ਅਤੇ “ਵਧਦੇ ਕਦਮ”, ਖ਼ਾਲੀ ਆਲ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਚੂੰਢੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ.
- ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ. (2026). “ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ‘ਚੂੰਢੀ’ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ”, ਚੂੰਢੀ, ਪੰਨਾ 21–23.
ਡਾ. ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ, ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੰਗਰੂਰ
ਈ-ਮੇਲ : ps33686@gmail.com
Published by The Hind Canadian Times (Canada, U.K. & India Bureaus)
To report an error or give feedback on this story/news/article or have a news tip, investigative lead or community press release from Ontario, BC, Alberta, the U.K., USA or Punjab :
Editorial Desk :
thehindcanadiantimes@gmail.com
Submissions & Press Releases · Global Diaspora Newsroom
© 2026 The Hind Canadian Times. All rights reserved